Wat is 'tijd'? Dat is een interessante vraag waarover filosofen, natuurkundigen, astronomen, linguïsten, spoorwegbeambten en mijn chef zich al jaren druk maken. En gezien het feit dat niemand tot dusverre met een panklare definitie van het begrip 'tijd' op de proppen is gekomen hoef ik dat ook niet te doen. Al zou, gegeven mijn financiële omstandigheden, een Nobelprijs best welkom zijn. Dit terzijde.
Tijd is een abstractie. U gelooft mij niet? Goed. Laat ik u het volgende voorbeeld aan de hand doen. Op mijn toilet hangt een scheurkalender - de taalkalender van het Genootschap Onze Taal. De gelukkige bezitter van de kalender mag iedere dag een nieuwe taalvraag beantwoorden. De vraag van vandaag is: 'Wat betekent tempo doeloe?'
Nu weet iedere geletterde Nederlander wat tempo doeloe betekent. Maar als we de term etymologisch gaan bekijken wordt het interessant. Doeloe (of dulu) is een oorspronkelijk Maleis woord voor 'vroeger'. Het woord tempo (tijd) is uit het Portugees overgenomen. Tot zover niks aan de hand. Maleis, Bahasa Indonesia, Bahasa Malaysia (etcetera) zijn immers contacttalen, die zijn ontstaan uit de vermenging van verschillende talen.
Maar de kalender gaat verder: 'De Indonesië-specialist Peter Schumacher meldt overigens dat jonge Indonesiërs de uitdrukking [tempo doeloe] niet meer in deze vorm kennen en zaman dulu zeggen. Zaman betekent eveneens tijd.' Dat is frappant, want van een vakantie in het verre Turkije herinner ik me nog dat het woord voor 'tijd' ook daar zaman is*. 'Bu otobüs ne zaman kalkar?**' - 'Deze autobus wat tijd vertrekt?'
Vermoedelijk behoeft het geen betoog dat deze kennis dateert van mijn eerste vakantie in Turkije. Tijdens die vakantie, namelijk, leerde ik dat het antwoord onveranderlijk 'Beş dakika, arkadaş!' (Vijf minuten, vriend!) luidt en dat het onveranderlijk niet waar is. In dat laatste bijzinnetje schuilt misschien wel de kern van mijn betoog.
Als de Turkse en Indonesische woorden voor tijd dezelfde zijn, dan is de kans groot dat beide talen uit een gemeenschappelijk vaatje tappen. En dat vaatje is vermoedelijk het Arabisch. Ik heb het opgezocht en verdomd: het Arabische woord voor 'tijd' is zaman.
Hier dringt zich een verleidelijke hypothese op. Als zowel het Turks als het Bahasa Indonesia voor 'tijd' een leenwoord moeten gebruiken, is het dan misschien mogelijk dat - althans, ten oosten van de Bosporus - de Arabieren de eersten waren die de tijd als een abstractie benoemden? In elk geval waren de oude Arabieren meesters in het abstraheren. Algebra is niet voor niets een Arabische term.
Maar mogen we nu concluderen dat het begrip 'tijd' als zodanig niet bestond op de Indische archipel en op de steppen van Centraal-Azië? Zo ja, dan denk ik dat ik mijn ideale vakantiebestemmingen gevonden heb. Zonder prikklokken, zonder polshorloges en zonder scheurkalenders. Heerlijk.
*) Het Turks kent voor tijd ook nog het woord vakit, maar dat wordt, voor zover ik begrijp, meestal in een bijvoeglijke constructie gebruikt.
**) Ik houd hier een slag om de arm, het zou best nog wel eens krom Turks kunnen zijn. In elk geval werd het begrepen. For all that's worth.
Stof tot nadenken: ook het woord “sofa” komt uit het Arabisch.
Ernst - 25 Augustus '06 - 02:04
en ook het woord alcohol stamt uit het Arabisch :)
iK DENKDAT het iets met aardstralen op dat deel van de wereld is, want als je Afrikanen (afstammend van de Nubiërs die toch ook al een eind waren met abstracte wetenschappen) naar Zuid-Amerika verplaatst ontwikkelen ze binnen luttele generaties een begrip als “Surinaamse tijd”.
Leeuw - 27 Augustus '06 - 13:53
Surinaamse tijd is interessant: Zo betekent “ik kom zo” dat subject in de toekomst zal arriveren, en dat het vandaag nog zal zijn. Bij ons is zo’n begrip begrenst, “ik kom zo” is niet meer dan zeg 10 minuten.
Leeuw - 27 Augustus '06 - 13:55
Turkije en Indonesië zijn beide islamitische landen. Aangezien Arabisch de taal van de islam, zou het volgens mij goed kunnen dat het ooit door moslims is geïntroduceerd in Indonesië. En dan bestaat er nog iets als ‘taalmode’. In het Nederlands zijn bepaalde woorden toch ook uit de gratie, ...nietwaar? ;)
Blanco - 11 September '06 - 04:21
@Blanco: euh ja? Dat is min of meer de strekking van het stuk, toch?
Stof tot nadenken: ook het woord “sofa” komt uit het Arabisch.
Ernst - 25 Augustus '06 - 02:04
en ook het woord alcohol stamt uit het Arabisch :)
Moniekie (URL) - 25 Augustus '06 - 21:30
iK DENK DAT het iets met aardstralen op dat deel van de wereld is, want als je Afrikanen (afstammend van de Nubiërs die toch ook al een eind waren met abstracte wetenschappen) naar Zuid-Amerika verplaatst ontwikkelen ze binnen luttele generaties een begrip als “Surinaamse tijd”.
Leeuw - 27 Augustus '06 - 13:53
Surinaamse tijd is interessant: Zo betekent “ik kom zo” dat subject in de toekomst zal arriveren, en dat het vandaag nog zal zijn. Bij ons is zo’n begrip begrenst, “ik kom zo” is niet meer dan zeg 10 minuten.
Leeuw - 27 Augustus '06 - 13:55
Turkije en Indonesië zijn beide islamitische landen. Aangezien Arabisch de taal van de islam, zou het volgens mij goed kunnen dat het ooit door moslims is geïntroduceerd in Indonesië. En dan bestaat er nog iets als ‘taalmode’. In het Nederlands zijn bepaalde woorden toch ook uit de gratie, ...nietwaar? ;)
Blanco - 11 September '06 - 04:21
@Blanco: euh ja? Dat is min of meer de strekking van het stuk, toch?
Ko (URL) - 11 September '06 - 12:37