Vanmorgen werd op de radio Patricio Silva, hoogleraar moderne Latijns-Amerikaanse geschiedenis in Leiden, geïnterviewd. Hem werd gevraagd hoe Pinochet over twintig, dertig jaar zou worden gezien: als de redder van de Chileense economie, waar zijn aanhangers hem voor houden, of als de man die de democratie in Chili om zeep hielp. Zijn antwoord was fascinerend: persoonlijk neigde hij naar de tweede optie, maar 'als politicoloog' moest hij zeggen dat zelfs de meest fanatieke Allende-fans inmiddels toegeven dat de Chileense economie in 1973 een potje was. Het lijkt een typisch Chileens compromis.
De economische hervormingen die Pinochet doorvoerde onder toeziend oog van de 'Chicago Boys', het privatiseren van staatsbedrijven, het opengooien van de markt voor buitenlandse bedrijven en (uiteraard) het verbieden van vakbonden, hebben de arme Chilenen hard getroffen. Maar het is moeilijk te ontkennen dat zich halverwege de jaren tachtig in Chili een klein 'Wirtschaftswunder' voltrok. Op het ogenblik is Chili zo'n beetje het meest welvarende land in Zuid-Amerika.
In tegenstelling tot de meeste Latijns-Amerikaanse landen had Chili voor de staatsgreep van 1973 een lange democratische traditie. Er wordt gesuggereerd dat juist om die reden de coup zo bloedig was: het omverwerpen van een stabiel democratisch bestel vergde extreme bruutheid.
Van een reis door Chili, vijf jaar geleden, herinner ik me dat over Pinochet niet gesproken werd. (Niet dat we ernaar vroegen, overigens, maar het onderwerp was soms moeilijk te vermijden.) Zelfverklaarde sociaal-democraten spraken, als de dictatuur ter sprake kwam, over 'de zestien jaar'. De martelingen, de duizenden doden: ze werden niet, of slechts zijdelings, besproken.
In Isla Negra en Santiago bezochten we twee huizen van de dichter Pablo Neruda. De huizen zijn kunstwerken op zich: Neruda bemoeide zich uitgebreid met de architectuur en vulde ze met de meest bizarre objecten, die hij over de hele wereld verzamelde. Aan ieder object kleeft een anekdote en de gidsen kunnen smakelijk vertellen over de excentrieke gewoontes van de dichter. Neruda, een nobelprijswinnaar en vooraanstaand communist, stierf twaalf dagen na de coup in 1973. Vlak voor zijn dood, toen de militairen zijn huis in Isla Negra doorzochten, moet hij opgemerkt hebben: 'Kijkt u rond, er is hier slechts één gevaar voor u: poëzie.'
Toen zijn vrouw Matilde Urrutia een wake voor hem wilde houden in La Chascona, zijn huis in de hoofdstad, verlegden de militairen de stroom van een riviertje, zodat het door het huis liep. De ravage was enorm. Het lichaam van de dichter moest over houten vlonders het huis worden ingedragen. De boodschap was duidelijk: toen ze Neruda niet meer konden krijgen verlaagden de soldaten zich tot ordinair vandalisme om zijn nalatenschap te vernielen. Maar ook de mensen van de Fundación Pablo Neruda stipten de dictatuur slechts zijdelings aan. De naam Pinochet werd niet genoemd, in plaats daarvan spraken ze over 'the period of military rule'.
De Chilenen wekten niet de indruk dat ze het recente verleden onder het tapijt wilden vegen. Maar alles wees erop dat ze bezig waren met een soort collectief verwerkingsproces. Of met een 'Wiedergutmachung', dat kan ook. Wie je ook sprak: als het militaire bewind per abuis ter sprake kwam, leek het of ze probeerden om een donkere periode van zich af te schudden en niet meer om te kijken. Daarnaast leken ze een zekere gêne te voelen voor de militaire dictatuur. Ze praatten niet graag over de periode-Pinochet, maar ze deden niets liever dan praten over de democratische traditie en de democratische regering van na 1990.
Afijn, Pinochet is dood. Hij zal worden herinnerd als een moorddadige dictator. Zijn naam heeft de klank van een scheldwoord gekregen. Het is spijtig dat hij nooit voor een rechtbank rekenschap heeft moeten afleggen. Maar misschien maakt zijn dood het voor de Chilenen makkelijker om naar de toekomst te kijken.
*) Als je tijd over hebt: bekijk de foto's op de website!
Het verhaal over Pablo Nerude doet denken aan een soortgelijke geschiedenis over Picasso. Tijdens de oorlog werd de schilder regelmatig lastiggevallen door de Gestapo die zijn atelier in Parijs wilde doorzoeken. Bij zo’n gelegenheid schijnt een Gestapo-officier ergens een stapeltje foto’s van Guernica (het schilderij, welteverstaan) gevonden te hebben.
In het Engels naverteld:
Gestapo officer, holding up picture: “Have you done this?”
Picasso: “No, you have. Come on, take one – as a souvenir…”
Ernst - 13 December '06 - 14:33
Bij de wake van Pinochet heeft de kleinzoon van de opgeblazen generaal Pratz het lijk in het gezicht proberen te spugen. Jammer genoeg zat er glas op de kist. Pratz’ kleinzoon werd bijna gelynched. Zie: http://www.parool.nl/nieuws/2006/DEC/14/..
Helemaal koek en ei is het dus ook niet, daar in Chili, wil ik maar zeggen.
Het verhaal over Pablo Nerude doet denken aan een soortgelijke geschiedenis over Picasso. Tijdens de oorlog werd de schilder regelmatig lastiggevallen door de Gestapo die zijn atelier in Parijs wilde doorzoeken. Bij zo’n gelegenheid schijnt een Gestapo-officier ergens een stapeltje foto’s van Guernica (het schilderij, welteverstaan) gevonden te hebben.
In het Engels naverteld:
Gestapo officer, holding up picture: “Have you done this?”
Picasso: “No, you have. Come on, take one – as a souvenir…”
Ernst - 13 December '06 - 14:33
Bij de wake van Pinochet heeft de kleinzoon van de opgeblazen generaal Pratz het lijk in het gezicht proberen te spugen. Jammer genoeg zat er glas op de kist. Pratz’ kleinzoon werd bijna gelynched. Zie:
http://www.parool.nl/nieuws/2006/DEC/14/..
Helemaal koek en ei is het dus ook niet, daar in Chili, wil ik maar zeggen.
Gelkinghe () (URL) - 14 December '06 - 13:18