Woorden voor de herstellijst (1)
Een taal die zich niet vernieuwt is ten dode opgeschreven. Toch is niet alle vernieuwing vooruitgang. Er worden weliswaar aan de lopende band nieuwe woorden uitgevonden, maar onvermijdelijk zijn er ook woorden die in onbruik raken. Vaak leiden die woorden nog jarenlang een kwijnend bestaan in de vergeethoek van Van Dale. Soms verdwijnen ze spoorloos.
Bij ons op het toilet hangt al sinds januari de Taalkalender, een uitgave van het Genootschap Onze Taal. Op die scheurkalender zijn de weken ingedeeld in themadagen. Zo is er een Afrikaansetaaldag, een taaladviesdag, een taaltestdag en ook een vergetenwoordendag.
Nu zijn de woorden die op de vergetenwoordendag worden behandeld niet altijd ten onrechte bij het schroot beland. Een woord als sequardine - een extract uit de teelballen van verschillende dieren, dat onderhuids werd ingespoten om impotentie tegen te gaan - kunnen we maar beter vergeten. Of wat te denken van mazagran - een opwekkend drankje dat bestond uit koude koffie, mineraalwater en cognac? Brrr!
Maar er zijn ook woorden waarvan je zou wensen dat ze nog algemeen in gebruik waren. Zo kwam ik dinsdag* het woord schemervallig** tegen. Het stamt uit de zeventiende eeuw, een tijd waarin het achtervoegsel -vallig schijnbaar nogal 'productief' was. Hoe kan zo'n schitterend woord zomaar verdwijnen? En dat terwijl heel wat minder fraaie woorden als schroomvallig, wisselvallig, boetvallig en angstvallig nog altijd in gebruik zijn!
Met mijn broer pleit ik al jaren voor een 'herstellijst', een lijst van (bijna) vergeten woorden die we graag in ere zouden herstellen. Schemervallig lijkt me een uitstekende kandidaat voor die lijst. Nu we ons toch in de schemerzone bevinden: als ik me niet vergis is het woord deemstering snel aan het verdwijnen. En ook tweeduister lijkt een roemloze aftocht te maken. Haast is geboden! Haast! Haast!
*) Nota bene niet eens op vergetenwoordendag, maar op etymologiedag!
**) Het werd overigens gespeld als schemervalligh.
Natuur vandaag (51)
Soms doe je dingen die je niet oorspronkelijk bedoelde. Vaak pakken die dingen verrassend goed uit. Twee dagen geleden meldde ik nog dat ik door op de verkeerde IJ-pont te stappen ineens een heel mooi stukje 'wasteland' ontdekte. En gisteren was het weer zover.
Het oorspronkelijke plan was om van Hollandsche Rading naar Hilversum te lopen via Einde Gooi, ter hoogte van de Egelshoek de Noodweg over te steken, de Hoorneboeg schuin over te steken en via de Pieter de Hooghlaan het dorp binnen te wandelen. Maar eenmaal in Hollandsche Rading bedacht ik me dat ik nog nooit via het Dassenveld en het Laapersbos was gewandeld. Of dat een leuke wandeling was wist ik niet, maar het viel in elk geval te proberen.
Over de wandeling zelf kunnen we kort zijn: die is niet leuk. Tot aan het spoorviaduct loop je pal langs de rails en de rest van de route loop je weliswaar door het bos, maar ingeklemd tussen hekken, tussen halfverscholen villa's of langs de drukke Utrechtseweg.
Toch was er onderweg voldoende te zien. Al meteen bij het station - ik had nog net tijd om m'n kijker te pakken - stond ik midden in een wolk klein grut: kool- en staartmezen, een paar vinken, een of twee boomklevers, een mat- of glanskop en een grote bonte specht. Even verderop stond ik (voor het eerst in m'n leven!) oog in oog met een pestvogel. Bleef een tijd lang in een heg langs een maïsveld zitten en liet zich goed zien, maar verdween uiteindelijk toch.
En de paddestoelen zijn er eindelijk! In het bos een aantal mooie heksenkringen gezien en zelfs een heuse kantharel (die ik maar heb laten staan - met één kantharel is het moeilijk pasta maken). Op het moment van schrijven vliegt er een troep kolganzen over onze straat en de Japanse meelbessen voor de deur laten hun blaadjes met tientallen tegelijk vallen - het is dus weer volop herfst.
Alleen met de temperatuur wil het nog niet zo vlotten - gisteren was het een graad of twintig. Onderweg heb ik zelfs braamstruiken in bloei zien staan en dat lijkt me eind oktober een beetje veel van het goede. Stilletjes hoop ik dan ook op een echte storm - op de restjes van een tropische cycloon, bijvoorbeeld. 't Zal een keer tijd worden.
Benoorden het IJ
Met de binnenstad van Amsterdam is iets merkwaardigs aan de hand. Wanneer het in de rest van het land stormt, wanneer de pannen van het dak waaien, wanneer bomen ontworteld raken en bovenleidingen knappen als spinrag, dan is het in de Amsterdamse binnenstad nagenoeg windstil.
Wie tussen de huizen naar boven kijkt ziet de wolken weliswaar met een noodgang langs de hemel schieten, maar wie een briesje wil ervaren moet het geluk hebben dat de wind kaarsrecht in zijn straat valt. Het centrum van Amsterdam, kortom, is geen plek om eens lekker uit te waaien. Uitwaaien doe je aan het strand of, wanneer je weinig tijd hebt, in Noord.
Aldus redenerend namen Daniël en ik eergisteren de pont naar de Buiksloterweg. Althans, dat was de bedoeling. Bij vertrek merkten we dat de pont een scherpe bocht naar links maakte (bakboord, moet ik zeggen): al leuterend waren we per abuis op het NDSM-veer gestapt. Dat bleek het beste idee dat we nooit gehad hebben.
Een tochtje op de NDSM-pont is aanmerkelijk langer dan een ritje op het Buiksloterwegveer. Onderweg passeer je (de restanten van) ouwe pakhuizen en graansilo's, het rottende beton van het stenen hoofd, roestige ouwe schuiten, twee vergeten lichtschepen en zelfs een heuse onderzeeër. En aan de overkant is er de magnifieke, winderige leegte van het NDSM-terrein: de naargeestige loodsen, de verlaten dokken, braakliggende veldjes...
Aan de zuidkant van het IJ is het armoe troef. De oostelijke havens zijn getransformeerd tot trendy woonwijken. De pakhuizen aan de Oostelijke Handelskade worden stuk voor stuk gesloopt of omgebouwd tot dure kantoren. Zelfs het Westerdok, waar je vroeger lekker kon dolen tussen de verlaten loodsen en de roestige rails, gaat op de schop en is veel van z'n oorspronkelijke charme kwijtgeraakt.
Maar aan de overkant ligt nog een heus 'industrial wasteland'. Een geweldige plek om uit te waaien, om over het water uit te kijken, om een beetje Slauerhoff te spelen en je te verliezen in sentimenteel gemijmer.
Nou heb ik elf jaar in Amsterdam gewoond. In die tijd heb ik zo'n beetje alle hoeken en gaten van de stad bewandeld. Maar op het NDSM-terrein was ik gek genoeg nog nooit geweest. Soms ben ik een wonderlijke guppekop. Gelukkig is het nooit te laat om te leren.
Affiches die ik heb gekend
De neutronenbom moest gestopt, Shell hielp apartheid, Nederland moest uit de NAVO en Israël uit Libanon. We hadden het maar wat druk in de jaren tachtig. En overal, overal hingen affiches: voor Nicaragua (dat destijds nog onverdeeld goed was), tegen Zuid-Afrika (dat destijds nog onverdeeld* fout was), voor betaalbare woningen en - je zou het haast vergeten - tegen kruisraketten.
Afgelopen maand verscheen bij uitgeverij Het Fort van Sjakoo - ook al zo'n fossiel - het boek Met Emmer en Kwast, een overzicht van veertig jaar Nederlandse actieaffiches. Filosoof en socioloog Eric van Duivenvoorden, samensteller van het 'Staatsarchief', ploegde in de archieven door 42.000 affiches uit de periode 1965-2005. In het boek is een selectie van 600 plakkaten afgebeeld, op de bijgeleverde cd-rom vind je foto's van liefst 7500 affiches.
Het boek is goed voor vele uren onvervalste nostalgie**. En zelfs als je te jong bent om je de affiches te herinneren kun je je hart ophalen: Met Emmer en Kwast bevat lekker veel plaatjes en lekker weinig tekst. Kopen die hap.
Een interview met de auteur (bij de TROS nota bene!) vind je hier.
*) Hier behoort uiteraard 'verdeeld fout' te staan, maar u begrijpt wat ik bedoel.
**) Ja lezer, wij denken nog altijd met weemoed terug aan de apartheid. Prachtige tijden waren dat.
Citaat (5)
Driek van Wissen in Trouw:
'Of neem de kritiek van Joost Zwagerman, die beweerde dat light verse verleden tijd is, terwijl de enige dichters uit het eind van de negentiende eeuw die nog wel eens genoemd worden Piet Paaltjens en De Schoolmeester zijn.'
Natuur vandaag (50)
Zowaar een klein jubileum: de vijftigste post onder de noemer 'Natuur vandaag'. (En nummer 49 was alweer een tijdje geleden, zag ik tot mijn schrik.) Nu de nazomer eindelijk een beetje op z'n end is beginnen de wintergasten zoetjesaan binnen te druppelen.
Zo zijn de Scandinavische buizerds gearriveerd. Mede doordat onze 'zomerbuizerds' gewoon in Nederland schijnen te blijven sterft het ineens van de buizerds. Daarnaast zag ik een paar dagen terug de eerste blauwe kiekendief boven de Naardermeer zweven. De grote zilverreigers laten zich ook weer wat vaker zien en afgelopen week zag ik (vanuit de trein nog wel) zowaar een watersnip.
De Diem zit vol krakeenden, in de grote plassen van de Naardermeer zwemmen tientallen kuifeendjes rond en er trekken voortdurend grote zwermen spreeuwen over. En de ganzen zijn eindelijk weer op trek.
Maar nog is het niet volop herfst: gisteravond zag ik nog een vleermuisje door de straat fladderen (hoe lang gaan die beesten daar in jezusnaam mee door?), de bomen zitten nog voor een fors deel in het blad en toen ik vanmiddag door het Corversbos scharrelde zag ik tot m'n teleurstelling maar weinig paddestoelen. Een dezer dagen moet ik toch maar weer es door 's-Graveland gaan banjeren - tien tegen een dat het op de buitenplaatsen weer stèrft van de vliegenzwammen.
Afijn, een vlugge blik in m'n agenda leert dat er nog een paar mooie uitjes in het verschiet liggen. Voorlopig dus weer wat meer 'Natuur vandaag'. Op naar nummer honderd.
Herfst
- Ko?
- Jonas?
- Wat moet dit?
- Dit zijn nou kalebassen.
- Klabelassen.
- Zoiets, poes.
- Waarom?
- Omdat het eindelijk herfst is, Jonas. Daarom.
- Hm.
- Ko?
- Ja, poes?
- Ik vind het maar niks.
- Nee?
- Mmmm... nope.
- Oh.
Het grote fouteplatenspel
Met vriend Thijs heb ik het grote fouteplatenspel uitgevonden. De spelregels zijn eenvoudig:
- Stuur een vriend een SMS-bericht met titel en uitvoerend artiest van een hele, hele slechte plaat.
- Nu is het de bedoeling dat je vriend een SMS terugstuurt, met uitvoerend artiest en titel van een nog slechtere plaat.
- Herhaal.
Deze basisregels zijn eventueel nog uit te breiden. Zo is het een goed idee om al te pretentieloze deuntjes te vermijden, anders kun je wel aan de gang blijven. Verder verdient het aanbeveling om Nederlandstalige nummers uit te sluiten - SMS'en is kostbaar, en als je elkaar titel en artiest van alle beroerde Nederlandstalige nummers gaat toesturen kan dat aardig in de papieren lopen.
Het spel staat garant voor uren, soms zelfs dagen dolle pret. Vooral als je in het begin niet te hoog inzet kunnen lange en spannende rally's ontstaan. Als je het spel goed wilt leren spelen, onthoud dan dat de jaren tachtig een vrijwel onuitputtelijke bron van speelplezier zijn. Ter illustratie doe ik een willekeurige greep uit de nummers die tot dusverre de revue zijn gepasseerd:
- Stevie Wonder - I just called to say I love you
- Mister Mister - Broken Wings
- Toto - Pamela
- Eric Clapton - Tears in Heaven (en Leyla unplugged!)
- Prince - Diamonds and Pearls
- Anouk - Michelle
- Starship - Nothing's gonna stop us now
- Def Leppard - Let's get rocked
- Toto - Pamela
- Berlin - Take my breath away (kan een gele kaart opleveren)
- Bryan Adams - Can't stop this thing we've started
- Dire Straits - Walk of Life
- Michael Jackson en Paul McCartney - The girl is mine
- Toto - Pamela
Enfin, u ziet: de mogelijkheden zijn bijna onbeperkt. Om de kosten een beetje binnen de perken te houden zijn we bezig een tafelvariant van het spel te bedenken. Dat is handig, want dan kunnen er meer deelnemers worden ingezet en wordt het mogelijk om in teamverband te spelen. Ik heb Thijs nog niet verteld dat ik overweeg om een team te vormen met Loes (het meisje beschikt over een encyclopedische kennis van foute muziek uit de jaren tachtig - het is bijna niet sportief meer), maar daar komt hij vanzelf wel achter.
Als ik Thijs nog terugvind, tenminste. Zaterdagavond stuurde ik hem een berichtje: 'UB40 - Red red wine'. Sindsdien heb ik niets meer van hem vernomen. Ik begin te vrezen dat ik gewonnen heb.
Biologisch eten: meer waar woor je geld!
Boeder, bag ik bet de belkboer bee?
Een verkoudheid is een raar ding. Je kunt hele winters buiten lopen zonder jas, je kunt gaan liggen rollen in de sneeuw of kamperen in Schotland en nergens last van hebben. Maar het kan evengoed gebeuren dat je loopt te snotteren terwijl je je warm hebt ingepakt of als je op vakantie bent in een tropisch land. Het verkoudheidsvirus trekt zich nergens iets van aan.
Of toch? In elk geval is er één constante: een verkoudheid komt altijd ongelegen. Net als je van plan bent om een paar dagen lekker te gaan wandelen, bijvoorbeeld, of wanneer je een paar ellenlange vergaderingen in bedompte ruimtes voor de boeg hebt, voel je hoe je ene neusgat begint te steken, en daarna het andere en... Afijn, de rest van het verhaal kent u.
Vijftien, misschien wel twintig jaar geleden zag ik een documentaire over een laboratorium in Engeland, waar gezocht werd naar een remedie voor de gewone verkoudheid. In het onderzoekscentrum werden menselijke proefkonijnen besmet met het verkoudheidsvirus en een paar weken bestudeerd, terwijl de wetenschappers ze bombardeerden met experimentele geneesmiddelen.
Ik weet niet of dat laboratorium nog bestaat, maar ik vermoed van wel. Want de medische wetenschap mag dan niet hebben stilgestaan, een geneesmiddel voor de verkoudheid is er nog altijd niet. Een verkoudheid staat garant voor een paar dagen algehele lichamelijke malaise, terwijl je blijft aanmodderen met allerhande huismiddeltjes.
Die huismiddelen tegen verkoudheid zijn een interessant verschijnsel. Iedereen kent er wel een paar. Binnen families worden ze vaak al generaties lang overgeleverd. In de loop der jaren kreeg ik zoveel goedbedoelde adviezen dat ik de tel een beetje ben kwijtgeraakt.
Ik doe een willekeurige greep: uiensoep, Pottertjes, gemberthee, warme anijsmelk, knoflook (veel), bierglazen vol cognac (gevolgd door liters water), hete curry's, gepeperde spijzen in het algemeen, lange, hete douches, versgeperst sinaasappel- of grapefruitsap, rumthee, Tijgerbalsem, zoute drop, mierikswortel (veel), Fisherman's Friends, warme citroenkwast met een scheut sterke drank, Chinese pepermuntolie, lang uitslapen...
Oplettende lezertjes hebben ongetwijfeld gemerkt dat er een rode draad loopt door bovenstaande opsomming. Want al betwijfel ik ten zeerste of al die middeltjes werkzaam zijn, lekker zijn ze in elk geval.
Tijd voor een interessant experiment. Als u maandagochtend weer met uw collega's in de koffiehoek staat, breng het gesprek dan eens terloops op die huismiddeltjes*. Wedden dat u al binnen luttele minuten een hele waslijst kunt opstellen? Let onder het gesprek ook eens op uw collega's. Tien tegen een dat hun ogen zachtjes gaan glimmen en dat ze spreken op afwezige, ja, dromerige toon - alsof ze al uitzien naar hun volgende verkoudheid.
Misschien vraagt u zich af welk huismiddeltje het meest effectief is. Niet doen. Door jarenlange ervaring met verkoudheden (en de eigengebreide remedies daartegen) ben ik tot de slotsom gekomen dat je ze het beste allemaal tegelijk kunt toepassen. Een frontale aanval, zogezegd. Nogmaals: of die methode een voorspoedige genezing bevordert kan ik niet met zekerheid zeggen. In elk geval ben ik de afgelopen jaren nooit langer dan twee dagen verkouden geweest. Jammer, eigenlijk.
*) Het kan geen kwaad om dit onder werktijd te doen. Als de baas na een half uur op hoge toon komt vragen waar iedereen blijft, kun je altijd zeggen dat je probeert het ziekteverzuim in te perken. Knappe baas die daar iets tegenin kan brengen.
Nieuwe tekst, bekende melodie
'Als je eigenwijsheid hebt, moet je er wel voor zorgen dat je de wíjsheid hebt.' Omdat ik in een milde stemming ben mag u van mij één maal raden van wie dit citaat afkomstig is...
...Mis, het is Marco van Basten, in antwoord op de vraag waarom hij Van Bommel niet opstelt voor de wedstrijden tegen Tsjechië en Macedonië.
Van Basten begint meer en meer een waardig opvolger* van Cruijff te worden, niet alleen als voetballer en coach, maar ook als orakel en bedenker van wandtegelspreuken. Keep up the good work.
*) Een buikspreekpop, beweren kwade tongen.
|
|
|
